معرفی رشته علم اطلاعات و دانش شناسی

از مهم‌ترین و ارزشی­ترین قشرهای متخصصان که نقش تعیین‌کننده‌ای در جوامع دانشی ایفا می‌کنند، متخصصان اطلاعات و دانش شناسان هستند. این متخصصان با مطالعه ماهیت اطلاعات و دانش و تدوین مکانیسم‌هایی برای گردآوری، سازمان‌دهی، اشاعه دانش و مدیریت آن زمینه را برای پویایی جریان دانش در جامعه (اعم از سازمان‌ها و کل جامعه) فراهم می‌سازند. از این‌رو رشته علم اطلاعات و دانش­شناسی به‌عنوان رشته‌ای که ماهیت و کاربردهای اطلاعات را مطالعه می‌کند یکی از مهم‌ترین رشته‌های دانشگاهی به‌حساب می‌آید. در دهه ۱۹۹۰ با اختراع ریزرایانه‌ها و در سال۱۹۹۳ با اختراع وب و ورود فناوری‌های نوین اطلاعاتی به پهنه کتابخانه‌های جهان این دانش نیز دستخوش دگرگونی‌های گسترده‌ای شد. در نتیجه پژوهشگران و استادان این رشته درصدد تغییر نام رشته کتابداری برآمدند و واژه ” Information” یعنی “اطلاعات” یا “اطلاع‌رسانی” نیز به نام این دانش اضافه شد و امروز از آن به عنوان ” Library & Information Sciences” یعنی: علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی یاد می‌شود. اگرچه در انگلستان و برخی کشورهای دیگر با عناوین دیگری از جمله ” Information Studies” و “Information Management” نیز از آن یاد می‌شود. در ایران نیز  در جلسه شورای عالی برنامه ریزی وزارت علوم تحقیقات و فناوری، توسط اعضای کمیته برنامه ریزی، در تاریخ ۱۹ شهریور ۱۳۹۱ نام رشته از “علوم کتابداری و اطلاع رسانی” به “علم اطلاعات و دانش شناسی” تغییر یافت.

با توجه به اهمیت رشته علم اطلاعات و دانش شناسی و به دنبال راه‌اندازی رسمی آن در دانشگاه‌های معتبر ایران از جمله تهران و تبریز در اوایل دهه ۱۳۴۰ گروه علم اطلاعات و دانش شناسی (با نام قبلی علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی) در سال ۱۳۷۵ به همت رییس سابق این واحد دانشگاهی آقای دکتر سید علی اکبر فامیل روحانی که خود از فارغ التحصیلان این رشته از دانشگاه تهران بود تأسیس شد. گروه علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان   از سال۱۳۷۶ به تربیت دانشجو در مقطع کاردانی پرداخته است. و به مروز زمان دیگر مقاطع را تاسیس نموده است و در حال حاضر دوره های کاردانی، کارشناسی پیوسته و ناپیوسته، کارشناسی ارشد (گرایش مدیریت اطلاعات) و دکتری تخصصی در دوگرایش “مدیریت اطلاعات ” و “بازیابی اطلاعات”دایر است. هدف این گروه، فراهم آوردن زمینه مناسب جهت آموزش و تربیت متخصصان مورد نیاز جهت اشتغال و فعالیت در پژوهشکده ها، مراکز اطلاع‏رسانی، انواع کتابخانه­ها و  بخش­های مختلف جامعه پژوهش محور و تعامل با سایر گروههای آموزشی و پژوهشی دانشگاه بوده و هست. دانشجویان این گروه با مباحث مختلفی چون داده کاوی، اقتصاد اطلاعات، معماری پایگاه­های اطلاعاتی، ذخیره و بازیابی اطلاعات، رفتارهای اطلاع یابی، وب سنجی، مدیریت اسناد و غیره آشنا می­شوند. امروزه اینترنت که دنیای اطلاعات است، در دسترس ​همگان قرار دارد و هر کس می‌تواند خود جویای مطالب باشد. ولی متخصصان علم اطلاعات به عنوان واسطه باید به این افراد کمک کنند. زیرا بعضی مطالب از صحت و اعتبار کافی برخوردار نیستند و تنها یک دانش شناس می‌تواند این مشکل را برطرف سازد.

با سرعت گرفتن حرکت به سمت جامعه دانشی، اهمیت اطلاعات و دانش بیش‌ از پیش آشکار شده است. ظهور پسوند دانش برای مفاهیمی مانند جامعه، اقتصاد، توسعه و نظایر آن به‌خوبی نشان‌دهنده این است که امروزه دانش و دانایی نقش اساسی در جامعه دارد. در این میان قشری از کارکنان با عنوان کارکنان دانشی با لقب یقه طلایی‌ها به انواع کارکنان قبلی (یقه‌سفید و یقه آبی) اضافه‌ شده است که نقش مهمی درحرکت جامعه به دانایی محوری ایفا می‌کنند.

این رشته طیف وسیعی از زمینه‌های مطالعاتی را در برمی‌گیرد که به ‌مرور زمان از زمان تأسیس اولین دانشکده کتابداری در سال ۱۸۸۷ در ایالات‌ متحده آمریکا تاکنون در پاسخ به نیازهای اطلاعاتی و دانشی جامعه شکل گرفته است. ازجمله آن‌ها می‌توان به مدیریت اطلاعات، مدیریت دانش، مطالعات استنادی و علم‌سنجی، نظام‌های اطلاعاتی، مدیریت کتابخانه‌ها، نیازهای اطلاعاتی، سواد اطلاعاتی، دانشنامه نگاری، نسخ خطی، مدیریت آرشیو و نظایر آن اشاره کرد.

دستیابی فارغ‌التحصیلان این گروه به مدارج علمی بالاتر و کسب افتخارات متعدد و موفقیت در عرصه‌های مختلف نشان‌دهنده تأثیرگذاری این گروه در جامعه علمی و حرفه‌ای مربوطه است. دستیابی به جایزه جشنواره بین‌المللی فارابی، جشنواره علامه حلی، کتاب سال دانشجویی و غیره از جمله افتخارات این گروه آموزشی بوده است و امیدواریم که در آینده نیز با قدرت بیشتر ادامه پیدا کند.

سخن آخر این که از نام­های عصر حاضر “عصر اطلاعات” است و جامعه کنونی “جامعه اطلاعاتی” است. وقتی شما در این عصر و در این جامعه زندگی می­کنید آیا  یکی از بهترین انتخاب­ها “مدیریت اطلاعات” یا “بازیابی اطلاعات” نیست؟ به اعتقاد بسیاری از دانش پژوهان این رشته ها بهترین انتخاب بوده اند! با این اوصاف انتخاب شما کدام است؟

بهروز بیات

بازگشت